Alternatif Yatırım Aracı : VARANTLAR (WARRANTS)

Türk sermaye piyasası uzun yıllar sınırlı sayıda yatırım araçları ile faaliyetlerini sürdürmüştür. Bunlar, hisse senedi, devlet iç borçlanma senetleri ve bunlara bağlı yatırım fonları olmuştur. Kamunun iç borçlanma gereği ihraç edilen yüksek getirili devlet tahvil ve hazine bonoları, diğer yatırım araçlarının ihracını engelleyerek sermaye piyasasındaki çeşitliliği sınırlandırmıştır.

2003 yılında hayata geçen Emeklilik Yatırım Fonları, 2004 yılında kurulmaya başlanan Borsa Yatırım Fonları ve 2005 yılı Şubat ayında işlemlere başlayan Vadeli İşlemler ve Opsiyon Borsası A.Ş. sermaye piyasasındaki ürün çeşitliliğini arttırmıştır.

Ülkemizde henüz yeni olan türev ürünler, şu an itibariyle vadeli işlemlerle sınırlıdır. Ancak yakın zamanda opsiyonların da işlem görmeye başlaması beklenmektedir. Bu sayımızda, dünyada yaygın olarak kullanılan ve bir opsiyon çeşidi olan warrantları tanıtmayı amaçladık.

VARANTLAR

Varant Nedir?

Varant, belli bir varlığı, önceden belirlenmiş fiyat üzerinden, belirlenmiş bir tarihte veya öncesinde, alma veya satma hakkı (zorunluluğu değil) veren bir opsiyondur. Borsada kote olan opsiyonlarla varantların farkları yazının ilerleyen bölümünde açıklanmaktadır. varantlar, borsada kote olan finansal araçlar olup, hisse senedi gibi kolayca alınıp satılabilmektedir. varantların dayanak varlığı hisse senedi, endeks, döviz, emtia vb. olabilmektedir. varantlarla ilgili bilinmesi gereken terimler aşağıda kısaca açıklanmıştır.

Call Varant: Varant sahibine dayanak varlığı alma hakkını verir.

Put Varant: Varant sahibine dayanak varlığı satma hakkını verir.

Kullanım Fiyatı: Dayanak varlığın alındığı ve satıldığı, önceden belirlenmiş olan fiyattır.

Vade: Varant sözleşmesinin geçerli olduğu süredir.

Avrupa Tipi Varant: varant sahibi hakkını sadece vade bitim tarihinde kullanabilir.

Amerika Tipi Varant: Varant sahibi hakkını, varantın vade sonuna kadar herhangi bir süre içinde kullanabilir.

Gearing Rasyosu: Varant kaldıraç sağlayan bir finansal üründür. Bu nedenle varantın fiyatındaki değişimler dayanak varlığın fiyatındaki değişimlerden daha fazla olabilir. Gearing, dayanak varlığın fiyatı ile varant fiyatının oranıdır.

Delta: Delta, varantın fiyatındaki değişim ile dayanak varlık fiyatındaki değişimin rasyosudur. Başka bir deyişle, dayanak varlık fiyatının bir birim değişmesi sonucunda varant fiyatının ne kadar azalacağını ya da artacağını gösterir. Teorik olarak, call varantların deltası 0 ile 1 arasında, put varantlarınki ise 0 ile –1 arasındadır.

Efektif Gearing (Esneklik): Gearing ve Deltanın çarpımı olup, dayanak varlıkta meydana gelen %1’lik değişimin varantdaki yüzdesel değişimini göstermektedir.

Varant ve Borsada Kote Olan Opsiyonların Karşılaştırması

Benzerlikler

Varant ve opsiyonlar hisse senedi, tahvil, endeks veya diğer yatırım araçlarına dayalı finansal ürünlerdir. Varantlar gibi opsiyonların da belirli bir ömrü, vadesi ve kullanım fiyatı vardır. Opsiyon ve Varant fiyatlaması aynı esaslar çerçevesinde yapılmakta, aynı fiyatlama faktörleri etkili olmaktadır.

Farklılıklar

• Opsiyonlar kontrat, Varantlar ise finansal üründür.

Opsiyonlar borsa tarafından ihraç edilmekte yani kontrat özellikleri borsa tarafından belirlenmektedir. Varantlar bankalar gibi çeşitli finansal kurumlar tarafından ihraç edilmektedir. Ürün özellikleri ihraççı tarafından belirlenmekte ve bu özellikler halka arz izahnamesinde belirtilmektedir.

• Opsiyon kontratları standart sözleşmelerdir.

Borsada kote olan opsiyon kontratları borsa tarafından oluşturulduğu için tüm opsiyon kontratları kontratın süresi, büyüklüğü, kullanım fiyatı gibi belirli standart koşullara uymak zorundadır. Varantlar ise standardize olmuş ürünler değildir. İhraççı olan finansal kurum yeterli talep olduğu takdirde istediği özelliklerde Varant ihraç edebilir. Bu da değişik büyüklüklerde, değişik vade ve kullanım fiyatına sahip çok çeşitli Varantların işlem görebileceği anlamına gelmektedir.

• Opsiyonlar her zaman piyasada bulunabilir.

Borsaya kote olan opsiyonların kontrat özellikleri borsa tarafından belirlendiğinden her yeni opsiyon serisinde sınırsız sayıda kontrat oluşturulabilir ve dolaşımdaki bu çok sayıdaki kontratlar opsiyonun fiyatını etkilemez. Ancak, Varantlar finansal kurumlar tarafından ihraç edildiğinden her seride ihraç edilen Varant sayısı sınırlıdır ve bu sayı fiyatlamayı etkileyebilir.

Varantın Avantajları

Varantlar yatırımcıların çeşitli yatırım stratejilerini gerçekleştirmede yardımcı olmaktadır. Bunlar kaldıraç etkisi sağlamak, nakit aktarımı ve zarardan korunma olarak özetlenebilir.

Yatırımcıların Varant almasının ana sebebi kaldıraç etkisinden faydalanmaktır. Bu ürün, yatırımcıların dayanak varlıktaki potansiyel fiyat artış ve azalışlarından küçük bir yatırımla yararlanmalarını sağlamaktadır. Varant fiyatlarındaki artış veya azalış, dayanak varlıktaki değişimden yüzdesel olarak daha büyüktür. Örneğin, Varantın dayanak varlığı olan hisse senedi fiyatı %5 artarken, Varantın fiyatı %50 oranında artabilir. Ancak kaldıraç etkisi iki ucu keskin kılıç niteliğindedir. Bunun da anlamı, gelirleri yükseltebileceği gibi, zararı da hızla artırabileceğidir. Dayanak varlığın değeri, sahip olunan pozisyonun tersi yönünde ilerlerse, Varant değerindeki düşüş daha da büyük olacaktır.

Varantların tercih edilmesinin diğer bir nedeni ise varlıkların serbest kalarak nakdin başka yatırımlara yönlendirilebilmesidir. Çünkü Varanta yatırım yapan yatırımcı düşük bir yatırımla daha fazla gelir kazanma amacındadır. Dayanak varlığa sahip olmak için ayıracağı bütçenin bir kısmıyla Varant alarak hem yaklaşık aynı kazancı sağlamayı amaçlamakta, hem de bütçesinin geri kalanını farklı yatırım araçlarına yönlendirerek kazancını artırmayı hedeflemektedir.

Zarardan korunma ve zararların sınırlanması da Varantların sağladığı faydalardandır. Yatırımcılar, fiyatların düşme olasılığına karşı put Varantları tercih etmektedir. Call Varantlar ise genellikle kaldıraç enstrümanı olarak değerlendirilse de zarar riskini önleme amacıyla da kullanılmaktadır.

Varant Çeşitleri

Varantlar genel olarak yatırım amaçlı veya işlem (trade) amaçlı ürünler olarak görülmektedir. Bazı ürünler her iki kategoriye de girmektedir.

İşlem amaçlı Varantlar sıkça işlem görmekte, göreceli olarak daha kısa vadeli olmakta ve yatırım amaçlı Varantlara göre daha yüksek risk/getiri profili bulunmaktadır. Hisse senedi, endeks ve döviz Varantları, işlem amaçlı Varant kategorisinde yer almaktadır.

Yatırım amaçlı Varantlar daha uzun vadeli olup, işlem sıklığı daha azdır. Daha düşük risk/getiri profili vardır ve başlangıç teminatları işlem amaçlı Varantlara göre daha yüksektir. Gelir sağlama amaçlı Varantlar ve yapılandırılmış yatırım ürünleri bu kategoride yer almaktadır. Taksitli Varantlar ise iki kategori arasındaki boşluğu doldurmaktadır. Bir kısım yatırımcılar taksitli Varantları uzun dönemli yatırım aracı olarak, bir kısmı ise işlem amaçlı olarak görmektedir.

Taksitli Varantlar (Instalments)

Taksitli Varantlar, yatırımcıların ilk ödemeyi (ilk taksidi) yaparak ve son ödemeyi (son taksidi) sonraki bir tarihe, yani vade sonuna, erteleyerek dayanak varlığa doğrudan yatırım yapmalarını sağlar.

Taksitli Varantlarda, ilk taksitten sonra ödenmeyen kısmın zaman değeri de hesaba katılarak, bu kısım için faiz hesaplanmakta ve bu faiz tutarı kullanım fiyatına yansıtılmaktadır. Örneğin, dayanak varlığı hisse senedi olan bir Varantı ele alalım. Varantın ihracı sırasında dayanak varlık olan hisse senedinin fiyatı 35 YTL’dir. İlk taksit olarak 16,6 YTL ödeyen yatırımcı, Varantı kullanmak istediğinde 21 YTL ödeyecektir. Bu kullanım fiyatına ödenmeyen kısmın faizi dahildir.

Taksitli Varantları diğerlerinden ayıran en önemli özellik, yatırımcıların dayanak varlığın temettü ve benzeri ödemelerinden yararlanmasıdır. Ancak bazı durumlarda bu temettüler yatırımcıya nakit olarak ödenmemekte, temettü tutarı kullanım fiyatından düşülmektedir. Bazı Varantlar, yatırımcıya dayanak varlığa ait oy hakkını da vermektedir.

Yapısı itibariyle, taksitli Varantlar call Varantların bazı özelliklerine sahiptir. Örneğin yatırımcılar taksidi ödeyerek dayanak varlığa sahip olabilmektedir. Taksitli Varantlar Avrupa veya Amerikan tipi olabilmekte ve vadeleri de genellikle 12 ay ile 15 yıl arasında değişmektedir. Bunlar teminat altında olan Varantlardır. Bunun anlamı da dayanak varlığın genellikle ihraççının olduğu saklamacıda saklanmakta olmasıdır. Eğer, yatırımcı taksitli Varantı kullanmaya karar verip, geriye kalan ödemeyi yaparsa, dayanak varlık da saklamacıdan yatırımcıya transfer edilir. Eğer taksitli Varant kullanılmamaya karar verilirse, bazı Varant çeşitleri dayanak varlığı ihraççıya geri verme ve ödenen nakdi geri alma opsiyonunu vermektedir. Ancak genelde ödenen nakit tutar, dayanak varlığın mevcut fiyatı ile ödenmesi gereken son taksit tutarının farkıdır.

Taksitli Varantların bir özelliği de ödenen faizi vergiden indirebilme imkânı sağlamasıdır. Taksitli Varantlar, esasen dayanak varlığı almak için bir kredi olduğundan, ödemelerin faiz içeren kısımları vergiden indirilebilir.

Gelir Sağlama Amaçlı Varantlar (Endowments)

Gelir sağlama amaçlı Varantlar, uzun dönemli, genellikle 10 yıllık call Varantlarıdır. Dayanak varlığı tek bir hisse senedi olabileceği gibi, hisse senetlerinden oluşan bir sepet de olabilir. Uzun dönemli yatırım yapan, aldıkları Varantı vadeye kadar tutan yatırımcılar için geliştirilmiş bir üründür. Gelir sağlama amaçlı Varant alan yatırımcılar, dayanak varlık olan hisse senedinin temettü politikası ile uzun dönemli faiz oranlarını karşılaştırmaktadır. Beklentileri ise alacakları temettülerin potansiyel faiz gelirlerinden fazla olmasıdır.

Yapılandırılmış Yatırım Ürünleri (Structured Investment Products)

Yapılandırılmış yatırım ürünleri, yatırımcıların belirli finansal amaçlarını gerçekleştirmek üzere düzenlenmiş Varantlardır. Bu ürünler, gelir yaratmaya, sermayeyi korumaya ve/veya sermayeyi artırmaya yöneliktir. Vade sonunda başlangıç sermayesini korumak isteyen ve yatırım dönemi boyunca düzenli bir gelir elde etmek isteyen uzun dönemli yatırımcılar tarafından tercih edilmektedir.

Hisse Senedi Varantları (Equity Warrants)

Hisse senedi Call ve Put Varantlarının dayanak varlığı, borsada işlem gören hisse senetleridir. Bu Varantların kullanım fiyatı genellikle dayanak varlığın ihraç zamanındaki değerine yakın bir değer olarak belirlenir. Vadeleri de ihraç tarihinden itibaren 3 ile 12 ay arasında değişmektedir.

Hisse senedi Varantları Avrupa veya Amerikan tipi olabilir. Eğer Varant kullanılırsa, takası dayanak varlığın teslimatı ile gerçekleşir. Hisse senedi Varantlarının özellikle kısa vadeli olanlarının işlem hacmi yüksektir.

Uluslararası borsalarda işlem gören hisse senetlerine dayalı Varantlarda dikkat edilmesi gereken bazı hususlar vardır. Bunlardan ilki dayanak varlığın teslimatıdır. Hisse senetlerinin sahipliği, takası ve saklaması ülkelere göre farklılık göstermektedir. İkinci olarak, başka borsada işlem gören dayanak varlıkla ile ilgili güncel ve geçmiş bilgi ve haberlerin takip edilmesinde zorluklar yaşanabilir. Üçüncü olarak da kullanım ile ilgili bazı kısıtlamalar veya ek şartlar olabilir. Örneğin, Varantı kullanmadan önce belirli miktarda hisse senedinin teslim edilmesi gibi.

Sınırlandırılmış hisse senedi Varantlarının (equity knock-out Varants) özelliği ise Varantın belirlenmiş vadeden önce sona ermesine neden olabilecek bir koşul içermesidir. Örneğin dayanak varlığın piyasa fiyatı belli bir değere ulaşırsa, Varantın vade sonundan önce sona ermesi gibi.

Endeks Varantları (Index Warrants)

Endeks Varantları dayanak varlık olarak belirli bir endeksi baz almaktadır. Bu Varantlarda kullanım fiyatı yerine kullanım seviyesi endeks puanı cinsinden belirtilir ve takası kullanım anında veya vadede nakit olarak gerçekleşir. Endeks Varantları genel olarak kısa vadeli, yüksek hacimli varantlardır. Uluslararası endeks ve sınırlandırılmış endeks varantları da endeks Varantlarının alt çeşitleridir.