ULUSLARARASI UYGULAMALAR

Avustralya Borsası (ASX)

Avustralya Borsasında (ASX) ilk varant Ocak 1991’de işlem görmeye başlamıştır. O günden itibaren 15 yıllık dönemde varant piyasası büyük bir gelişme göstermiş ve Ocak-Nisan 2006 tarihleri arasında toplam işlem hacmi 3 milyar $’a ulaşmıştır. Günlük ortalama işlem hacmi 38 milyon $ seviyelerindendir. Borsada 201 dayanak varlığa dayalı 3.092 varant işlem görmektedir.

Piyasa Yapıcılığı ve Likidite

ASX, varantlar için likit bir piyasanın sağlanması amacıyla her varantın yeterli sayıda ve makul bir çeşitlilikte yatırımcısı olmasını beklemektedir. Çoğunlukla ihraççı aracı kuruluş, borsaya varantın süresi boyunca fiyat kotasyonu vereceğini taahhüt eder. Böylece, normal işlem saatlerinde varantını satmak isteyen bir yatırımcı fiyat kotasyonunu görebilmektedir. Piyasa yapıcılığı taahhüdü işlem günü boyunca en az bir alış fiyatı verilmesini gerektirir. Ancak ilk halka arz sırasında geniş bir yatırımcı grubu tarafından talep gören varantlar için ihraççının piyasa yapıcısı olarak fiyat kotasyonu vermesi gerekmez.

Açığa Satış

ASX, varantların açığa satış işlemlerine konu olmasına izin vermemektedir.

Takas

Varantların takası ikincil piyasa işlemlerine, kullanılmasına ve ihraççının yükümlülüklerini karşılayamamasına göre değişiklik gösterir.

ASX’de ikincil piyasada işlem gören varantların takası, hisse senetleri ile aynı esaslar çerçevesinde yapılmaktadır. Kullanılan veya vade sonu gelen varantların takası, varantın izahnamesinde açıklandığı şekli ile gerçekleştirilir. Genellikle kullanımdan belirli bir süre önce bildirimde bulunulması gerekir. varantın geçerli bir şekilde kullanılabilmesi için tüm şartların yerine getirilmesi gerekir. Aksi takdirde dayanak varlığın teslimatı mümkün olmaz.

Varantlar vade sonuna kadar kullanılmazsa, yatırımcı “takdir edilen değeri” (assessed value payment) nakdi olarak almaya hak kazanır. Eğer varantın vade sonunda içsel değeri (intrinsic value) varsa, varant ihraççılarının genellikle içsel değerin en az %90’ını yatırımcılara nakit olarak ödemesi beklenir. Ancak yine de ödeme miktarının hesaplanması ve ödemenin nasıl yapılacağı gibi hususlar izahnamede açıklandığı şekliyle yapılmalıdır.

Yatırımcı teslim edilebilir varantını kullandığı zaman, dayanak varlığın teslim edilmesi ve kullanım fiyatının ödenmesi gerekir. Ancak, ihraççı 20 işgünü içerisinde dayanak varlığın takasını gerçekleştirmezse, yatırımcı tazminat isteyebilir veya diğer kanuni çözümlere başvurabilir.

Londra Borsası (LSE)

Londra Borsasında (LSE) varant tanımı ikiye ayrılmaktadır. Korumalı varantlar, yatırımcıya dayanak varlığı belirlenen tarihte veya öncesinde belirlenmiş fiyattan alma/satma hakkını veren ama zorunlu tutmayan finansal ürünlerdir. Yapılandırılmış ürünler ise değişik dayanak varlıkları baz alan ve risk profili, vade, ödeme şekli açısından çeşitlilik gösteren finansal ürünlerdir.

LSE’de işlem gören yapılandırılmış ürünler; tracker, hızlandırılmış tracker, ters tracker, primli tracker, iskontolu tracker ve sermaye korumalı yapılandırılmış üründür. Tanımları ise kısaca şöyledir:

Tracker: Dayanak varlığın performansını doğrudan izleyen bir üründür.

Hızlandırılmış tracker: Bu ürün ilave kâr imkânı sağlarken, zarar edilecek durumda da birebir zararı yansıtmaktadır.

Ters tracker: Dayanak varlıkla ters orantılı bir ilişkisi vardır. Dayanak varlığın değeri azalırken bu ürünün değeri yükselir.

Primli tracker: Kaldıraç etkisi olmadan dayanak varlığın performansını izler, vade sonunda prim ödemesi vardır, ancak kazanç sınırlıdır.

İskontolu tracker: Dayanak varlığın performansını belirli bir iskontoyla izler ve kazanç sınırlıdır.

Sermaye korumalı yapılandırılmış ürün: Dayanak varlığın performansını, belirlenmiş olan bir yüzde oranıyla takip eder ve başlangıçtaki yatırım miktarı korunur.

LSE’de Mayıs 2006 itibariyle, 292 korumalı/ teminatlı varant ve 61 yapılandırılmış ürün olmak üzere, toplam 353 adet varant işlem görmektedir. 2005 yılında toplam varant işlem hacmi 577 milyon $ ve günlük ortalama işlem hacmi de 2,3 milyon $ olarak gerçekleşmiştir. İşlem hacminin %53’ünü korumalı varantlar, %16’sını yapılandırılmış ürünler ve %32’sini de tezgâhüstü varant işlemleri oluşturmaktadır.

2006 yılı Ocak-Nisan döneminde ise toplam işlem hacmi 388 milyon $, günlük ortalama işlem hacmi ise 4,7 milyon $ olarak gerçekleşmiştir. 2006 yılının ilk dört ayındaki günlük ortalama işlem hacmi geçmiş yılın iki katına çıkmıştır.

Euronext

Euronext’te de diğer borsalara benzer şekilde varantlar iki ana çeşide ayrılmaktadır; varantlar ve yapılandırılmış finansal ürünler. Euronext’te yapılandırılmış finansal ürünler sertifika olarak tanımlanmaktadır. İşlem gören sertifika çeşitleri; sınırlandırılmış sertifikalar, ters convertible, iskontolu sertifikalar, sermaye korumalı sertifikalar, primli sertifikalar ve benzer yapılandırılmış ürünlerdir.

Varant ve sertifikalar Euronext’te hisse senetleri ile aynı esaslar çerçevesinde işlem görür. İşlem sistemi sürekli müzayededir. Borsa, bu ürünlerde likiditenin sağlanması amacıyla belli varant ve sertifika ihraççıları ile likidite anlaşması yapmaktadır. Bu anlaşmaya göre, piyasa yapıcıları işlem günü boyunca maksimum spread ve minimum miktar gibi sıkı kriterlere uyan kotasyonlar vermek zorundadırlar. Bazı durumlarda, sistemin çökmesi veya olağanüstü piyasa koşullarında, etkilenen ürünlerde işlem yapmak zor olabileceği için Euronext, piyasa yapıcılarının yükümlülüklerini kaldırabilir.

Euronext’te varantların son işlem günü her zaman için varantın vade sonu olmayabilir. Brüksel ve Paris’te kote olan varant ve sertifikalar için vadeden önceki altıncı gün, son işlem günüdür. Amsterdam ve Portekiz için ise son işlem günü, vadeden önceki dördüncü gündür. Bu nedenle, son işlem gününün takip edilmesi gerekir.

Nisan 2006 itibariyle toplam 8.563 adet varant işlem görmektedir. Bunların 6.703 adeti varant, 1.860 adeti ise sertifikalardır. Ocak-Nisan 2006 tarihleri arasında gerçekleşen işlem hacmi 9,8 milyar $ olup, bu hacmin %41’ini varantlar, %59’unu sertifikalar oluşturmuştur. Günlük ortalama işlem hacmi ise 123 milyon $ seviyelerindedir.

Deutsche Börse

Deutsche Börse’de varantlar yatırım ürünleri ve kaldıraç ürünleri olarak ikiye ayrılmaktadır. Klasik varantlar, bariyerli varantlar ve egzotik kaldıraç ürünleri işlem görmektedir. 2005 yılındaki toplam varant hacmi 20,3 milyar $ iken 2006 yılının ilk dört aylık döneminde işlem hacmi 25 milyar $’a yükselmiştir. Günlük ortalama işlem hacmi 255 milyon $ seviyelerinde olup, 2005 yılı sonu itibariyle toplam varant sayısı 34.263’tür.

1 Temmuz 2003’te Frankfurt Borsasında işlem gören varantlar için uyulması gereken asgari koşullar getirilmiştir. Bunlardan bir tanesi limitli kontrol sisteminin kullanılmaya başlamasıdır. Buna göre, gelen tüm emirler piyasa yapıcısının kotasyonu veya müşteri emri ile düzenli olarak karşılaştırılacak, bu emirlerin karşılanabilirliği hemen ortaya konacak, piyasa yapıcısının verdiği alış fiyatına ulaşan stop-loss emirleri ve satış fiyatına ulaşan stop-buy emirleri açıklanacak, karşılanabilir diye açıklanan tüm emirler belirli bir süre sonra gerçekleştirilmese bile kaydedilecektir.

Bir diğer yenilik, stop emirlerinin piyasa yapıcısının kotasyonuna göre aktive olmasıdır. Bu şekilde, düşük hacimli varantlar için verilen emirler de piyasadaki mevcut fiyatlarla uygulanacaktır.

Piyasa fiyatlarıyla uygulanmayan emirlerin iptal edilmesi de yeni bir kuraldır. Teknik sistemdeki arıza veya emir girişindeki hatalar nedeniyle olabilecek emir iptalinin Borsaya iki saat içinde bildirilmesi gerekmektedir.

SONUÇ

Sermaye piyasalarındaki ürün çeşitliliği, yatırımcıların çeşitli yatırım ihtiyaçlarına cevap verirken, piyasadaki likiditeyi artırmakta, yatırımcıları borsaya çekmekte ve hem piyasanın hem de genel olarak ekonominin gelişimine olanak vermektedir. Bu kapsamda, gelişmiş ülkelerin borsalarında işlem gören varantların ülkemizde de uygulanabilmesi için gerekli hukuki ve teknik altyapının oluşturulması gerektiği inancındayız.

İlk aşamada yatırım amaçlı, korumalı varantlar, yatırımcıların ürünü anlaması ve alışmasına yardımcı olacaktır. Piyasa geliştikten ve derinlik kazandıktan sonra yapılandırılmış ürünlerin de talep görmesi beklenmektedir.

Kaynak: Zeynep Emre - Sermaye Piyasasında Gündem Dergisi Sayı 46 Haziran 2006 Sayfa 16